“Sevmek, acı çekmektir… Ama en yüce insanlık da orada gizlidir.”

İnsancıklar, Dostoyevski’nin ilk romanı olmakla kalmaz; aynı zamanda onun yoksulların, düşkünlerin, görmezden gelinenlerin dünyasına açtığı büyük bir edebi kapıdır. Bu küçük roman, sıradan insanların olağanüstü ruhsal derinliğini incelikli bir gözlem ve duygusal bir yoğunlukla aktararak, büyük yazarın ileride nasıl bir dev edebiyatçıya dönüşeceğinin ilk güçlü sinyallerini verir.

Roman boyunca, yaşlı bir devlet memuru olan Makar Devuşkin ile genç, kimsesiz bir kadın olan Varvara Alekseyevna arasında geçen mektuplarla örülmüş bir dostluk, sevgi ve umut hikâyesine tanık oluruz. İkisinin de dünyası küçüktür; yaşadıkları odalar, sokaklar, hayalleri ve hayal kırıklıkları… Ama o küçük dünyanın içinde yürekler büyük çarpar, gözyaşları sessiz ama derindir.

Dostoyevski, bu eserinde, insanın acıyla nasıl yoğrulduğunu, bir avuç şefkatin nelere kadir olabileceğini anlatırken; aynı zamanda Rus edebiyatında “küçük insan” tipinin en dokunaklı temsillerinden birini yaratır. Sosyal adaletsizlik, yoksulluk ve yalnızlık karşısında bile dimdik duran insan ruhuna bir ağıttır bu.

Bugün hâlâ yankılanan sorularla biten bir kitap: Sevgiyle kurulan bir bağ, dünyaya karşı bir sığınak olabilir mi? Mektuplara sığan bir kalp, hayata direnmeye yeter mi?

İnsancıklar, sadece bir roman değil; yoksulluğun bile zarafetiyle dokunmuş bir insanlık belgesidir.